Το Χωριό

Οι Σαϊτούρες
στο Google Maps...

Οι Σαϊτούρες είναι ένα παραδοσιακό ορεινό χωριό του Δήμου Ρεθύμνου και ανήκει διοικητικά στη Δημοτική Ενότητα Νικηφόρου Φωκά. Το χωριό βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 350 μέτρων και απέχει περί τα 18 χλμ. από την πόλη του Ρεθύμνου. Για να φτάσει κάποιος στις Σαϊτούρες, ξεκινώντας από το Ρέθυμνο, στρίβει αριστερά στη διακλάδωση που βρίσκεται στο 13,4 χλμ. της παλαιάς εθνικής οδού Ρεθύμνου - Χανίων προς Καλονύκτη - Παλαίλιμνο - Σαϊτούρες. Αποτελεί έναν τόπο απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς, αυθεντικής παράδοσης και πολύχρονης ιστορίας, που κρατά ζωντανό τον πολιτισμό και την ταυτότητα της κρητικής υπαίθρου μέσα στους αιώνες. 

 

Τοποθεσία & Φυσικό Περιβάλλον
Οι Σαϊτούρες βρίσκονται στις νότιες πλαγιές της ενδοχώρας του νομού Ρεθύμνης, σε μια περιοχή όπου η φύση συναντάται με την ηρεμία και την ανθρώπινη δραστηριότητα. Το χωριό περιβάλλεται από ελαιώνες, χαρουπιές και φυσικά τοπία που συνδέονται με την καθημερινή ζωή των κατοίκων όλα τα χρόνια. Ο γεωγραφικός χαρακτήρας του τόπου με πανοραμική θέα προς τη νότια Κρήτη και το Λιβυκό Πέλαγος προσφέρει μοναδικές εμπειρίες σε όσους αγαπούν τη φύση, την πεζοπορία και την εξερεύνηση της κρητικής υπαίθρου. 

 

Το Όνομα & η Σημασία του
Η ονομασία Σαϊτούρες οφείλεται στο ότι το χωριό είναι χτισμένο σε σχήμα σαΐτας, όπως περιγράφεται και στα παλαιά έγγραφα. Από την ίδια ρίζα η λέξη αναφέρεται και στις βενετσιάνικες απογραφές, όπου το χωριό εμφανίζεται με το όνομα Saitures.

 

Ιστορική Eξέλιξη

Οι Σαϊτούρες είναι ένας οικισμός με ιστορία που ξεκινά από βυζαντινούς χρόνους, όπως μαρτυρούν οι πολλές βυζαντινές εκκλησίες στην περιοχή. Οι πρώτοι κάτοικοι του χωριού μετοίκησαν από διάφορες περιοχές της Κρήτης. Οι παλιότερες οικογένειες είναι οι Ηλιάκηδες, οι Παπαδάκηδες, οι Μποτονάκηδες, οι Δασκαλάκηδες κ.ά.

Πρώτες Μαρτυρίες
Η πρώτη γραπτή αναφορά στο χωριό βρίσκεται στις βενετσιάνικες απογραφές του Μπαρότζι το 1577. Το 1583 ξαναεμφανίζεται στις καταγραφές του Καστροφύλακα με όνομα Saitures και κατοίκους. Αυτές οι πηγές επιβεβαιώνουν ότι οι Σαϊτούρες υπήρχαν στη βενετσιάνικη περίοδο με σημαντικό πληθυσμό για τα δεδομένα της εποχής και σημαντική τοπική παραγωγή. Κατά την Τουρκοκρατία Κατά τον 17ο αιώνα, σε φρουριακές εκθέσεις του 1633, αναφέρεται ότι οι Σαϊτούρες συμμετείχαν σε στρατιωτικές δραστηριότητες εκείνης της περιόδου, επανδρώνοντας, ενδεικτικά τη θέση «Κουσόστενο Κεφάλας».

Νεότερες Εποχές
Ενώ κατά τον 18ο με 19ο αιώνα η περιοχή παρουσίαζε σημαντική αγροτική δραστηριότητα, καταγράφοντας κατοίκους και σε εκθέσεις αγγαρειών, με την αλλαγή των διοικητικών δομών και το πέρασμα στην ελληνική διοίκηση τον 20ό αιώνα οι Σαϊτούρες εντάχθηκαν: αρχικά σε αγροτικό δήμο με αυξημένο πληθυσμό. Η ιστορία του χωριού είναι συνδεδεμένη με την καθημερινή ζωή των ανθρώπων του, την παραγωγή της γης και την αυθεντική κρητική ταυτότητα μέσα από τους αιώνες. Στις απογραφές του 1881 και του 1900, το χωριό ανήκε διοικητικά στο Δήμο Ρουστίκων, ενώ, από το 1920 και μετά, αποτέλεσε αυτόνομη κοινότητα μέχρι την ένταξή του στον Καποδιστριακό Δήμο Νικηφόρου Φωκά, και στη συνέχεια, με το Σχέδιο «Καλλικράτης», στον Δήμο Ρεθύμνου.

 

Πληθυσμός, Απογραφές & Εξέλιξη
Ο πληθυσμός των Σαϊτουρών έχει υποστεί διακυμάνσεις με την πάροδο των δεκαετιών όπως συμβαίνει και σε πολλά απομονωμένα οικιστικά κέντρα της υπαίθρου. Τα πληθυσμιακά στοιχεία, με βάση τις διαθέσιμες απογραφές, είναι τα εξής:

  • 1538: 387 κάτοικοι (αναφέρεται στον Καστροφύλακα)
  • 1881: 138 Χριστιανοί & 107 Τούρκοι
  • 1900: 228 κάτοικοι
  • 1991: 184 κάτοικοι
  • 2001: 181 κάτοικοι
  • 2011: 105 κάτοικοι
  • 2021: 85 κάτοικοι

Από αυτή την εξέλιξη φαίνεται μια σαφής μείωση του μόνιμου πληθυσμού τις τελευταίες δεκαετίες, αντανακλώντας τη γενικότερη τάση αστικοποίησης και μετακίνησης κατοίκων από την ύπαιθρο στα αστικά κέντρα. 

 

Πολιτισμός & Τοπική Ζωή
Η ζωή στις Σαϊτούρες περιστρέφεται πάντα γύρω από την κοινοτική και οικογενειακή καθημερινότητα. Οι κάτοικοι διατηρούν ζωντανές παραδόσεις που συνδέονται με:

  • Κρητική μουσική και χορό
  • Τοπικές γιορτές και πανηγύρια
  • Παραδοσιακή κουζίνα και γαστρονομία
  • Κοινότητα και συλλογική μνήμη

Οι εκκλησίες του χωριού ιδίως αυτή της Ευαγγελίστριας (Κοίμησης της Θεοτόκου) αποτελούν πνεύμονα πνευματικής και κοινωνικής ζωής. Ενδεικτικά, ο Βασιλικάτα αναφέρει το 1630 ότι στην εκκλησία της Ευαγγελίστριας, η οποία βρίσκεται στη μέση του χωριού, υπήρχε ένας σιδερένιος σταυρός καλυμμένος με ασήμι και δεμένος με μια σιδερένια αλυσίδα, ο οποίος είχε την ικανότητα να θεραπεύει τους φρενοβλαβείς και τους δαιμονισμένους. Ο εν λόγω ιερός ναός σώζεται μέχρι σήμερα. H εικονογράφησή του έγινε στις αρχές του 14ου αιώνα από ντόπιο καλλιτέχνη, όπως δείχνει ο επαρχιακός χαρακτήρας των τοιχογραφιών.

Φυσικά, δε λείπουν οι μύθοι και οι τοπικές ιστορίες που μεταδίδονται από γενιά σε γενιά:

  • Ανάμεσα στο χωριό και στο Άνω Μαλάκι βρίσκεται το Φραγγιόλι. Είναι ένα μικρό σπήλαιο, όπου υπάρχουν σταλακτίτες και σταλαγμίτες. Ο θρύλος αναφέρει ότι τα χρονιά της Επανάστασης οι Τούρκοι σκότωσαν σαράντα Μιχάληδες του χωριού και τους έριξαν σ' αυτή την τρύπα, που από τότε στοίχειωσε. Στο Άνω Μαλάκι ο Φραγγιόλι ονομάζεται «Σαράντα Μιχελήδων» ή «τρύπα» με διαφορετική εκδοχή του θρύλου.
  • Το ίδιο συμβαίνει και με την τοποθεσία της «Νύφης τα Ποτάμια». Τη διεκδικούν και τα δυο χωριά, αλλά με διαφορετικό θρύλο το καθένα. Στις Σαϊτούρες λέγεται ότι ενώ περνούσε κάποτε από κει μια νύφη, πέθανε από καταρρακτώδη βροχή. Το παρακάτω περιστατικό είναι πραγματικό και συνέβη κατά την Οθωμανική περίοδο: Στην τοποθεσία «Μανάς», δυτικά του χωριού, υπήρχε το τυροκομείο της οικογένειας Ηλιάκη. Οι Τούρκοι πέρασαν κάποτε από εκεί, φιλοξενήθηκαν, έδωσαν δώρα και έφυγαν. Καθώς περνούσαν από την τοποθεσία «Φτεριάρι» συνάντησαν δύο Μανώληδες. Ήταν βοσκοί που δούλευαν στον Ηλιάκη. Ο ένας μάλιστα ήταν γιος του. Οι Τούρκοι τους μετέφεραν στο Φραγγιόλι και τους σκότωσαν.
  • Στην τοποθεσία Καρανταλέ, νοτιοανατολικά του χωριού, υπάρχει μια σπηλιά με σταλακτίτες. Ονομάζεται το «Κουφωτό Κεφάλι» και σ' αυτό αναφέρεται η εξής παράδοση: Πριν 100 περίπου χρόνια ένας τυροκόμος, ο Ιωσήφ Δασκαλάκης, διατηρούσε σ' αυτή τη σπηλιά τα τυριά του. Τη νύχτα όμως οι νεράιδες του τα πετούσαν κάτω. Τελικά, ο Δασκαλάκης φοβήθηκε και εγκατέλειψε τη σπηλιά.

Στην Κρήτη, που σύντομα μετά την Κύπρο έγινε δυτική αποικία (μετά τη Δ' Σταυροφορία, ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός, ο οποίος εξασφάλισε την Κρήτη, την πουλάει στη Βενετία), ο Αγ. Γεώργιος, σώζοντας τη νεολαία από την αιχμαλωσία, εμφανίζεται ως θέμα σε αγιογραφίες, στα μέσα του 13ου αιώνα. Η παρουσία του νέου, ρωμαιοκαθολικού ηγέτη δεν αποτέλεσε εμπόδιο για Ορθόδοξους δωρητές και καλλιτέχνες. Ένα παράδειγμα από αυτές τις αγιογραφίες σώζεται στον βόρειο τοίχο του Ι.Ν. Παναγίας στις Σαϊτούρες, χρονολογούμενο στα 1300. Ανάμεσα από ιππήλατους στρατιωτικούς Αγίους βρίσκεται ο Άγ. Γεώργιος με το αγόρι που κρατάει ένα δοχείο. Στο δεξί του χέρι, ο πολεμιστής κρατάει μία λόγχη με ένα μικρό έμβλημα, κάτω από την κορυφή. Αυτό το μοτίβο ως στοιχείο απεικόνισης καβαλάρηδων σε αγιογραφίες παρουσιάζει αναμφίβολα επιρροές από το δυτικό πολιτισμό με τους ιππότες.

 

Το Έθιμο του Αγίου Γεωργίου

Το έθιμο του Αγίου Γεωργίου στις Σαϊτούρες είναι μια από τις πιο όμορφες και αυθεντικές εκφράσεις της κρητικής παράδοσης. Οι Σαϊτούρες έχουν βαθιά ριζωμένη την κτηνοτροφική παράδοση, και το συγκεκριμένο έθιμο αναδεικνύει την άρρηκτη σχέση των ντόπιων με τη γη, τα ζώα τους και την πίστη τους.

Ο Άγιος Γεώργιος, στην Κρήτη και σε πολλές άλλες περιοχές της Ελλάδας, θεωρείται ο κατεξοχήν προστάτης των κτηνοτρόφων και των ποιμένων. Η γιορτή του (που πέφτει ή στις 23 Απριλίου ή τη Δευτέρα του Πάσχα) συμπίπτει με την άνοιξη, την εποχή δηλαδή που η φύση ανθίζει και τα κοπάδια κατεβάζουν άφθονο γάλα.

Τα Τάματα των Βοσκών
Οι κτηνοτρόφοι του χωριού, από παλιά μέχρι και σήμερα, συνηθίζουν να τάζουν στον Άγιο Γεώργιο κάποιο ζώο ή τα προϊόντα τους, προκειμένου να έχουν την ευλογία του. Προσεύχονται να πάνε καλά τα κοπάδια τους, να είναι υγιή και να έχουν καλή παραγωγή.

Προσφορά στην Εκκλησία
Στο χωριό υπάρχει επίσης μια παλιά βυζαντινή εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Γεώργιο. Την παραμονή ή ανήμερα της γιορτής, οι βοσκοί διαθέτουν το γάλα των αιγοπροβάτων τους στη χάρη του Αγίου. Συγκεντρώνουν και φέρνουν στον περίβολο της εκκλησίας τα εκλεκτά τυροκομικά προϊόντα της περιοχής τους, κυρίως φρέσκια μυζήθρα και γραβιέρα, τα οποία έχουν φτιάξει με μεράκι.

Η Ευλογία & το Μοίρασμα
Το αποκορύφωμα του εθίμου έρχεται μετά τη Θεία Λειτουργία. Τα τυριά και το γάλα ευλογούνται από τον ιερέα, ο οποίος διαβάζει μια ειδική δέηση υπέρ της υγείας των κτηνοτρόφων και της προστασίας των αιγοπροβάτων τους. Στη συνέχεια, όλα αυτά τα πλούσια, παραδοσιακά προϊόντα μοιράζονται δωρεάν σε όλο το εκκλησίασμα και στους επισκέπτες που έχουν έρθει για να τιμήσουν τη γιορτή.

Πρόκειται για ένα έθιμο αλληλεγγύης και φιλοξενίας, που συναντάται και σε άλλα κτηνοτροφικά χωριά του Ρεθύμνου, όπως την Ασή Γωνιά και τους Κούμους, όπου τα ίδια τα πρόβατα οδηγούνται έξω από την εκκλησία για να αρμεχτούν και να ευλογηθούν.

 

Οικονομία & Παραγωγή
Παρά την πληθυσμιακή μείωση, η οικονομική δραστηριότητα παραμένει βασισμένη στις παραδοσιακές ασχολίες:

  • Ελαιοκαλλιέργεια (κύριο προϊόν)
  • Κτηνοτροφία
  • Παραγωγή χαρουπιών
  • Λίγα σταφύλια, φρούτα και κηπευτικά

Το ελαιόλαδο των Σαϊτουρών διακρίνεται για την ποιότητά του και αποτελεί προϊόν που συνδέεται με την κουλτούρα και την οικονομία του τόπου.

 

Φύση, Δραστηριότητες & Προοπτικές
Το φυσικό περιβάλλον γύρω από τις Σαϊτούρες προσφέρεται για πληθώρα δραστηριοτήτων:

  • Πεζοπορία σε μονοπάτια και μικρές χαράδρες
  • Εξερεύνηση της τοπικής χλωρίδας
  • Εναλλακτικό τουρισμό μέσα στη φύση
  • Γαστρονομικές εμπειρίες βασισμένες σε τοπικά προϊόντα

Ένα παράδειγμα είναι το φαράγγι Καρανταλέ, μια διαδρομή περπατήματος με φυσική ομορφιά κοντά στο χωριό που ενώνει την εμπειρία της πεζοπορίας με στιγμές απόλαυσης της κρητικής φύσης.

 

Τι Κάνει τις Σαϊτούρες Μοναδικές
Οι Σαϊτούρες δεν είναι ένα ακόμη χωριό, αλλά μια αληθινή εμπειρία Κρήτης:

  • Διατηρημένη παραδοσιακή ταυτότητα
  • Βαθιά ιστορία από βυζαντινούς έως νεώτερους χρόνους
  • Αυθεντική φύση και τοπία
  • Παραδοσιακή παραγωγή και γαστρονομία
  • Άνθρωποι που κρατούν τις ρίζες τους ζωντανές